Η αφορμή που έψαχνα για το συγκεκριμένο άρθρο ήρθε ως “μάννα εξ ουρανού” με την επίσκεψη του Οικουμενικού Πατριάρχη στην ΕΡΤ. Εκεί, ο κ. Βαρθολομαίος έθεσε μεταξύ άλλων και το θέμα του ΄΄θησαυρού΄΄ της γλώσσας μας, με λακωνικότητα και ευγένεια, προτρέποντας εμμέσως πλην σαφώς τους δημοσιογράφους να χειρίζονται τον λόγο τους με σαφήνεια και ακρίβεια. Είναι σαφές πως ένας τόσο πλούσιος γλωσσικός θησαυρός δεν πρέπει να επιδέχεται κακοποίηση, ούτε επιτρέπεται να συγχέουμε το ιδίωμα της αργκό με τον δημόσιο λόγο.
Η γλώσσα δεν είναι απλώς ένα μέσο επικοινωνίας, αλλά είναι φορέας πολιτισμού, σκέψης και ιστορικής συνέχειας. Όταν η γλώσσα αλλοιώνεται συστηματικά στο δημόσιο λόγο, τότε δεν πλήττεται μόνο η αισθητική της έκφρασης, αλλά και η ποιότητα της δημόσιας σκέψης. Σήμερα, σε τηλεοπτικές εκπομπές, δελτία ειδήσεων, εφημερίδες, ιστοσελίδες, ακόμη και σε δηλώσεις πολιτικών προσώπων, δημοσιογράφων κ.λπ. παρατηρείται συχνά μια πρόχειρη, βίαιη και συχνά αδόκιμη χρήση της ελληνικής γλώσσας. Οι λέξεις χρησιμοποιούνται χωρίς ακρίβεια, οι σημασίες συγχέονται και η ευκολία αντικαθιστά την ορθότητα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κατάχρηση του ρήματος «τρώω» σε περιπτώσεις όπου δεν έχει καμία λογική θέση. Ακούμε συχνά: «όποιος υπερβαίνει το όριο τρώει πρόστιμο», «ο Ολυμπιακός έφαγε έντεκα πόντους», «η ομάδα έφαγε γκολ», «έφαγε δύο γροθιές και έφαγε ξύλο», «έφαγε σφαίρα». Είναι προφανές ότι ούτε τα πρόστιμα ούτε οι πόντοι ούτε τα γκολ ούτε οι σφαίρες τρώγονται. Η σωστή έκφραση θα ήταν «επιβλήθηκε πρόστιμο» ή στο ποιο αργκό «βάλανε ή μπήκε πρόστιμο», «δέχθηκε γκολ», «δέχθηκε χτύπημα», «τραυματίστηκε από σφαίρα». Η αργκό έχει θέση στην καθημερινή ομιλία, όμως όταν περνά αυτούσια στον δημοσιογραφικό ή επίσημο λόγο, τότε υποβαθμίζει το επίπεδο της επικοινωνίας.
Ανάλογη είναι και η αλόγιστη χρήση του ρήματος «πέφτω». «Έπεσε το σύστημα», «έπεσαν οι υπογραφές», «πότε πέφτει το Πάσχα», «θα πέσει η αναγνωσιμότητα». Το ρήμα χρησιμοποιείται ως γενική λύση για κάθε περίπτωση. Όμως ένα πληροφοριακό σύστημα δεν «πέφτει», αλλά παρουσιάζει βλάβη ή τίθεται εκτός λειτουργίας. Οι υπογραφές δεν πέφτουν αλλά τίθενται, ή υπογράφεται μια συμφωνία. Το Πάσχα δεν πέφτει, αλλά εορτάζεται σε συγκεκριμένη ημερομηνία. Οι τιμές η αναγνωσιμότητα δεν πέφτουν, αλλά μειώνονται. Η γενίκευση τέτοιων εκφράσεων μαρτυρεί φτώχεια λεξιλογίου και απουσία γλωσσικής επιμέλειας.
Συχνά επίσης παρατηρείται χρήση λέξεων με ξένη λογική ή μεταφορά από άλλες γλώσσες. Η φράση «πόσα χιλιόμετρα βγαίνουν με 20 ευρώ» ακούγεται συχνά στα μέσα ενημέρωσης. Τα χιλιόμετρα όμως δεν «βγαίνουν» αλλά διανύονται ή καλύπτονται. Αντίστοιχα, λέγεται «η κρουαζιέρα έκανε 920 ευρώ», ενώ ορθότερο είναι «η κρουαζιέρα κόστιζε 920 ευρώ». Οι μεγάλες εταιρείες «βγάλανε χρήματα» αντί να πουν «κέρδισαν χρήματα» ή «είχαν κέρδη». Αυτές οι διατυπώσεις, παρότι διαδεδομένες, μαρτυρούν επιρροή της προχειρότητας και όχι σεβασμό στην ακρίβεια.
Δεν λείπουν και τα γραμματικά σφάλματα. Η φράση «εγώ μου έκανε εντύπωση» αντί του σωστού «εμένα μου έκανε εντύπωση» ακούγεται πλέον συχνά ακόμη και σε κρατικά μέσα. Το ίδιο και εκφράσεις όπως «εγώ δεν μ’ αρέσει», όπου συγχέεται το υποκείμενο με το αντικείμενο. Όταν τέτοια λάθη επαναλαμβάνονται δημόσια από παρουσιαστές και δημοσιογράφους, νομιμοποιούνται στη συνείδηση του κοινού και διαδίδονται ακόμη περισσότερο.
Το πρόβλημα δεν είναι η φυσική εξέλιξη της γλώσσας. Η γλώσσα πάντοτε αλλάζει, εμπλουτίζεται και προσαρμόζεται. Πρόβλημα είναι η αμορφωσιά που βαφτίζεται «μοντερνισμός», η προχειρότητα που παρουσιάζεται ως αμεσότητα και η άγνοια που μεταδίδεται από μέσα με τεράστια επιρροή. Τα ΜΜΕ έχουν παιδευτικό ρόλο, είτε το θέλουν είτε όχι. Όταν εκατομμύρια πολίτες ακούνε καθημερινά δημοσιογράφους και πολιτικούς, επηρεάζονται από τον τρόπο που αυτοί μιλούν.
Η λύση δεν είναι η στείρα καθαρολογία ούτε η αστυνόμευση κάθε λέξης. Είναι η γλωσσική παιδεία, η επιμέλεια κειμένων, ο σεβασμός στη σημασία των λέξεων και η καλλιέργεια της έκφρασης. Δημοσιογράφοι, παρουσιαστές και πολιτικοί οφείλουν να γνωρίζουν ότι ο δημόσιος λόγος έχει βαρύτητα. Όταν κακοποιούν τη γλώσσα, κακοποιούν τη δημόσια σκέψη τον πολιτισμό την συνέπεια και τον ορθολογισμό.
Η ελληνική γλώσσα έχει τεράστιο πλούτο, αποχρώσεις και εκφραστικές δυνατότητες. Δεν της αξίζει να περιορίζεται σε φτηνά στερεότυπα του τύπου «έφαγε γκολ», «έπεσε το σύστημα» και «βγαίνουν χιλιόμετρα».«…τραβάει βίντεο…» αντί «…βιντεοσκοπεί…» και πολλά άλλα. Της αξίζει φροντίδα, γνώση και σεβασμός.
Παρακάτω παραθέτω ως προσάρτημα κάποιες περιπτώσεις που κατέγραψα τους τελευταίους μήνες στο δημόσιο λόγο εντελώς ερασιτεχνικά, ίσως και μπορέσω έστω και στο ελάχιστο να συμβάλω, αν και μη ειδικός, στην διόρθωση ή διάσωση της κακοποίησης της γλώσσας μας.
ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΡΙΑ και ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΑΣ.
1. Σκάι. Τι ποσοστά θα έπιαναν ο Τσίπρας κλπ. ΑΝΤΙ… θα πετύχαινε ή θα κατέγραφε…
Πότε θα ανέβουν στο Ταxis τα τέλη κυκλοφορίας. ΑΝΤΙ… θα εμφανιστούν η θα καταχωρηθούνη θα αναρτηθούν…
2. Ευαγγελάτος (στην εκπομπή του) : Τρώει δύο γροθιές….ΑΝΤΙ… δέχεται δύο γροθιές.
Έπεσε το σύστημα… ΑΝΤΙ…έχει βλάβη το σύστημα.
3. ΕΡΤ: Γκελεστάθη: Τα ΕΛΤΑ μπαίνουν μέσα ΑΝΤΙ τα ΕΛΤΑ χρεοκοπούν η είναι ελλειμματικά η ζημιογόνα.
4. ΑΝΤ1 : Τρώει 11 πόντους ο Ολυμπιακός.. ΑΝΤΙ…δέχθηκε.Οι πόντοι δεν τρώγονται
5. ΣΚΑΪ. Αναστασόπουλου. ….με την ταχύτητα που πηγαίνουν οι μοτοσυκλέτες… ΑΝΤΙ ….τρέχουν..
6. ΕΡΤ…πέφτουν οι υπογραφές με την Chevron ΑΝΤΙ υπογράφεται η συμφωνία με…..
7. Έκοβε αποδείξεις…. ΑΝΤΙ εξέδιδε……ή τουλάχιστον έδινε αποδείξεις (υγειον. συνδικαλιστής Γιαννακός)
8. Έπεσαν υπογραφές…. ΑΝΤΙ,,, έστω μπήκαν ή καλύτερα τέθηκαν οι υπογραφές…..ή ακόμη καλύτερα …. υπογράφηκε η συμφωνία..
9. θα κατέβω υποψήφιος δήμαρχος.. ΑΝΤΙ.. ΘΑ θέσω ή θα βάλω υποψηφιότητα για δήμαρχος..( ΕΡΤnews διαφήμιση σήριαλ)
10, Η φωτογραφία δεν τραβιέται ούτε βγαίνει αλλά ΑΠΟΤΥΠΏΝΕΤΑΙ. Άρα η φωτογραφία αποτυπώθηκε από τον φωτογράφο κατά την διάρκεια…κλπ.
11. ΣΚΑΪ λεζάνταστην εκπομπή με τη Μαυραγάνη. Πόσα χιλιόμετρα βγαίνουν με 20 ευρώ… ΑΝΤΙ… πόσα…. διανύονται….
12. ΣΚΑΪ Οικονόμου …έχει πέσει πολύ δουλειά… για την προετοιμασία του Στρατού για την παρέλαση….ΑΝΤΙ …έχει γίνει με σκληρή η πολύ δουλειά αυτή η προετοιμασία για την παρέλαση.
13. ΜEGA εκπομπή απόγευμα Σαββάτου: …κατά την εκφώνηση της πτυχιακής της εργασίας….ΑΝΤΙ …ΤΗΝ ΛΕΞΗ παρουσίαση… Οι πτυχιακές εργασίες παρουσιάζονται ΔΕΝ εκφωνούνται.
14. Στούντιο 4 ΕΡΤ 1. Εγώ μου έκανε εντύπωση… ΑΝΤΙ..Εμένα μου έκανε…. Αυτό το ακούμε και στην καθημερινότητα π.χ. Εγώ δεν μ’ αρέσει… ΑΝΤΙ…Εμένα….
15. Οι μεγάλες εταιρίες βγάλανε χρήματα… ΑΝΤΙ…κερδίσανε χρήματα…
16. θα πέσει η αναγνωσιμότητα. …ΑΝΤΙ… θα μειωθεί…,
17. (Ξέρατε ότι οι σφαίρες τα γκολ και πολλά άλλα ότι τρώγονται;;;;) Δημοσιογράφοι: …έφαγε μιασφαίρα η ένα γκολ… ΑΝΤΙ…δέχθηκε ήχτυπήθηκε από μια σφαίρα, ή δέχθηκε ένα γκολ.
18. Το Πάσχα δεν πέφτει αλλά εορτάζεται. Άρα η έκφραση πότε πέφτει το Πάσχα φέτος, μπορεί να λέγεται στη αργκό, αλλά δεν γράφεται στα επίσημα ΜΜΕ.
19. Οι μπάρες στα διόδια δεν σηκώνονται ούτε ανεβαίνουν… ΑΛΛΑ…ανοίγουν και κλείνουν. Εάν δηλαδή ήταν συρόμενες οι μπάρες τι θα λέγαμε;;; Μαζεύονται και ξεμαζεύονται;;;
20. Mega. Εκπομπή Ευαγγελάτου: Η κρουαζιέρα που έκανε 920 ευρώ…..κ.λπ… ΑΝΤΙ… η κρουαζιέρα που κόστιζε ήστοίχιζε…..
21. Ηλεκτρονική εφημερίδα. ” Κάναμε τόσα χιλιόμετρα με υπερβολική ταχύτητα και δεν φάγαμε ούτε μια κλήση. Το να το λες αυτό στην αργκό είθισται, καθότι το λεν και σε άλλες γλώσσες. Το να το διατυπώνεις όμως δημοσιογραφικά στον γραπτό η προφορικό λόγο, νομίζω ότι είναι γλωσσική κακοποίηση.
- Mega πρωινό: Κατέβηκε το βίντεο ή τι έγινε μετά το κατέβασμα του βίντεο. Το βίντεο ούτε κατεβαίνει ούτε ανεβαίνει ΑΝΤΙ …αναρτήθηκε …ή αποσύρθηκε το βίντεο.
- DW: Ηλεκτρονική εφημερίδα:Στα 25 χρόνια της λειτουργίας του ως κρουαζιερόπλοιο θα έπιανε 117 λιμάνια σε συνολικά 51 χώρες.,, ΑΝΤΙ …θα επισκέπτονταν ή θα ελλιμένιζε σε ……..
- Με αφορμή μια έκφραση δημοσιογράφου στην εκπομπή της ΕΡΤ ΣΤΟΥΝΤΙΟ 4 ρώτησα την τεχνική νοημοσύνη πως θα μετέφραζε στα αγγλικά και στα γερμανικά την έκφραση << …όποιος υπερβαίνει το όριο τρώει πρόστιμο…>> και σε καμία από τις δύο αυτές γλώσσες δεν χρησιμοποιήθηκε ακόμη και στην αργκό η λέξη <<τρώει ή έφαγε>>.
Και τέλος επειδή η ελληνική γλώσσα αποτελεί μία από τις αρχαιότερες ζωντανές γλώσσες του κόσμου, με αδιάκοπη ιστορική συνέχεια χιλιάδων ετών και διακρίνεται για την ακρίβεια της έκφρασης, καθώς διαθέτει πλούσιο λεξιλόγιο, σαφείς νοηματικές αποχρώσεις και δυνατότητα λεπτομερούς διατύπωσης σύνθετων εννοιών, παράλληλα δε η ιστορικότητά της αποτυπώνεται στη διαχρονική παρουσία της στη φιλοσοφία, την επιστήμη, τη λογοτεχνία και τον πολιτισμό, ο δε πλούτος της σε λέξεις και μορφές την καθιστά όχι μόνο μέσο επικοινωνίας, αλλά και πολύτιμο φορέα σκέψης και παράδοσης, οφείλουμε όλοι μας και κυρίως οι έχοντες δημόσιο λόγο να την διαφυλάξουμε ως κόρη οφθαλμού.
Κάτι παρεμφερές (με το περιεχόμενο του άρθρο αυτού), υπαινίχθηκε και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος κατά την πρόσφατη επίσκεψή του στο ραδιομέγαρο της Ε.Ρ.Τ.,με διατύπωση όμως λακωνική και ευγενική ως πνευματικός και θρησκευτικός ηγέτης που είναι. Κάλεσε λοιπόν τους ανθρώπους της ενημέρωσης να χρησιμοποιούν ορθά τα ελληνικά καθώς έχουν την ευθύνη της διαφύλαξης κ.ο.κ. Ας ελπίσουμε ότι έστω και λίγοι να κατανόησαν το μήνυμα του έτσι ώστενα προστατέψουν την Ελληνική γλώσσα μας από την κακοποίηση.
[1] Ο Λ. Πουλιόπουλος είναι διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, τ. Επικ. Καθηγητής του ΤΕΙ Δυτικής Μακεδονίας και νυν Πανεπιστήμιου, με σημαντικό συγγραφικό έργο, αρθρογραφία κυρίως για τον κλάδο της Γούνας, χρονογραφήματα ιστοριογραφικού περιεχομένου, ομιλίες, διαλέξεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Επίσκεψη Οικουμενικού Πατριάρχη στην ΕΡΤ.
