Με την έλευση του 2010 τα πολιτιστικά προϊόντα – τέχνες μπαίνουν σε περιπέτειες. Τέχνες όπως, θέατρο, κινηματογράφος, μουσική, εικαστικές τέχνες κ.ά. έρχονται αντιμέτωπα με βασικές προκλήσεις λόγω μνημονιακών δεσμεύσεων και συγκεκριμένα με τις περικοπές των κρατικών επιχορηγήσεων, τον περιορισμό των μαικήνων και την κατά πολύ μείωση εισοδήματος των νοικοκυριών, που αναμφίβολα αποτελούν σημαντικό μέρος της οικονομίας των περισσότερων παραγωγών.
Τα μνημόνια, ως κοινωνικοοικονομικά φαινόμενα με πολλαπλές διαστάσεις, προκαλούν μεγάλες πιέσεις μεταξύ άλλων και στις τέχνες αλλά και στο κοινό. Η σύνδεση μεταξύ παραγωγών και κοινού έγκειται στην ισορροπία ανάμεσα στην ανεύρεση πόρων για νέες ενδιαφέρουσες παραγωγές, την τόνωση του ενδιαφέροντος και του διαθέσιμου εισοδήματος. Το κοινό φείδεται εξόδων. Επιλέγει προσεκτικά σε ποιες παραγωγές θα επενδύσει τα μετρημένα χρήματά του γι’αυτό εκ των πραγμάτων διατηρεί μια απόσταση από τις τέχνες.
Με φόντο μια αναπόφευκτη επιλογή συντηρητικών project, παραγωγοί και πολιτιστικοί οργανισμοί (μουσεία, θέατρα, φεστιβάλ) μοιραία οδηγούνται σε μείωση του κόστους παραγωγής, σε συνεργασίες – συμπαραγωγές και σε περιορισμό νέων παραγωγών (το 2009 μόνο στην Αθήνα ανέβηκαν 400 περίπου θεατρικές παραστάσεις). Οι ακριβές παραγωγές μπορεί να αποτελούν ένα “ασφαλές” καταφύγιο δεδομένου ότι συνοδεύονται από μια σιγουριά (κορυφαία ονόματα, εισιτήρια, χορηγίες, δωρεές), όμως με τις νέες συνθήκες το ρίσκο είναι μεγάλο αφού είναι εμφανής ο κίνδυνος απώλειας της αναμενόμενης συμμετοχής του κοινού. Δεν είναι λίγες οι φορές που η προσέλευση σε θεατρικούς, κινηματογραφικούς και εικαστικούς χώρους είναι μειωμένη πέραν του δέοντος, παρόλο που πολλές παραγωγές διατήρησαν την ποιότητα και την ανταγωνιστικότητά τους όπως στην περίπτωση των Φεστιβάλ, ενώ σε πιο εξειδικευμένες παραγωγές η προσέλευση θύμιζε σύναξη φίλων παρόλο που οι πολιτικές των εισιτηρίων άλλαξαν και απευθύνονται σε διάφορες ομάδες κοινού. Έτσι, αρχίζουν να παράγονται ή/και να αναπαράγονται θεάματα (δίχως να επικρατεί κάποια συγκεκριμένη τάση) προσαρμοσμένα στις νέες οικονομικές συνθήκες. Θίασοι και μουσικά γκρουπ, μικρά και μεγάλα ονόματα (εμπορικά και μη) παίρνουν τους δρόμους, ενώ συγχρόνως νέες σκηνές και σχήματα πολλαπλασιάζονται σε εναλλακτικούς χώρους. Μπαρ, υπόγεια, εγκαταλειμμένες αποθήκες κρέμασαν αυλαία και φώτα, απέκτησαν τη δική τους σκηνή και έγιναν πολυχώροι για να φιλοξενήσουν θεάματα, μουσική και εικαστικές τέχνες.
Το κοινό πρέπει να κερδηθεί και να επιστρέψει στους χώρους τέχνης.
Δέκα χρόνια μετά, με νωπές τις μνήμες από τη μνημονιακή δέσμευση, τα πολιτιστικά προϊόντα μπαίνουν σε νέες περιπέτειες, μπαίνουν σε περιορισμό. Από νωρίς το 2020 μας καλεί να αναμετρηθούμε με τους εαυτούς μας στο πλαίσιο της τήρησης του μέτρου της κοινωνικής απόστασης (μένουμε σπίτι), ενώ στις βασικές μας δραστηριότητες δεν συγκαταλέγονται οι πολιτιστικές. Ο δίχως άλλο απαραίτητος κατ’οίκον περιορισμός επαναφέρει την απόσταση μεταξύ τεχνών και κοινού και κατ’επέκταση μια πολιτιστική ανατροπή. Η πρόσβαση στις τέχνες φαντάζει αδύνατη με αποτέλεσμα η ερημιά να απλωθεί στους θεατρικούς, κινηματογραφικούς και εικαστικούς χώρους.
Αν και η μελαγχολική διαπίστωση είναι ότι οι δυσκολίες επιφέρουν μια μεγάλη ανατροπή της δεκαετής προσπάθειας εξόδου από τη μνημονιακή κρίση, πρυτανεύει η λογική και παρά τις τραυματικές οικονομικές επιπτώσεις που έχει αυτή η απόσταση, οργανισμοί, θέατρα, σκηνοθέτες, μουσικοί, χορογράφοι και πολλοί καλλιτέχνες, αντιδρούν εντυπωσιακά και με υπέρμετρο επαγγελματισμό. Κατακλύζουν το διαδίκτυο με πολιτιστικά προϊόντα ως μία εναλλακτική δι-έξοδο. Η αξιοποίηση του διαδικτύου στο πλαίσιο μιας νέας αντίληψης και προσέγγισης των τεχνών προβάλει τις τέχνες ως κάτι απολύτως ανοιχτό χωρίς περιορισμούς και σύνορα και μας κάνει να νιώθουμε πολίτες ενός ενιαίου κόσμου.
Το νέο εγχείρημα της επικοινωνίας των τεχνών για τις ανάγκες της απομόνωσης αποδίδει με την καθημερινή αύξηση του ενδιαφερόμενου κοινού. Οι καλλιτέχνες αποδεικνύουν ότι και η απευθείας εξ αποστάσεως ερμηνευτική απόδοσή τους εξακολουθεί να είναι εξαιρετική (Andrea Bocelli) μακριά από τις αίθουσες και τη φυσική παρουσία του κοινού τους. Μπορεί να μην εισπράττουν το άμεσο χειροκρότημα, εισπράττουν όμως αντ’ αυτού τις υψηλές επιδόσεις θέασης – views (Andrea Bocelli Music For Hope 30 εκ. views) και μάλιστα από νέο και νεανικό κοινό ανά τον κόσμο που δεν τους έχει δει μέχρι τώρα στις αίθουσες.
Αν και αποδεχόμαστε την παρούσα συνθήκη και αντανακλαστικά το ένστικτο της αυτοσυντήρησης λειτούργησε σωστά, ωστόσο, δεν μπορούμε να ρομαντικοποιούμε τον περιορισμό. Διανύοντας μια περίοδο πολιτιστικής προσαρμογής το διαδίκτυο αγκαλιάζει τις τέχνες και προβάλλει με ενθουσιασμό τις φιλανθρωπικές πρωτοβουλίες των καλλιτεχνών (One World: Together at Home, 128εκ. δολάρια σε οκτώ ώρες) και τις εικονικές περιηγήσεις σε μουσεία. Όμως, δεν μπορεί να ενεργοποιήσει τις αισθήσεις μας όπως αυτές ενεργοποιούνται με τη φυσική μας παρουσία σε χώρους όπου συνδιαλεγόμαστε με τις τέχνες.
Οι αριθμοί της πανδημίας και η μελλοντική εξ αποστάσεως κοινωνικότητά μας θα ορίσουν τη χρονική επάνοδό μας στους θεατρικούς, κινηματογραφικούς και εικαστικούς χώρους. Θεατές και καλλιτέχνες καλούνται να αντιμετωπίσουν το δίλημμα της επόμενης μέρας μιας και αμφισβητείται η προ πανδημίας συνοχή τόσο με τους χώρους όσο και με τις τέχνες. Η ελεγχόμενη απόσταση των δύο μέτρων θέτει σε δοκιμασία τη σκηνοθετική χρησιμότητα των ρομαντικών ασπασμών, της χειραψίας και της απόστασης μέσα από τους ρόλους στη θεατρική σκηνή και στο κινηματογράφο πανί. Επιπλέον, θέτει σε δοκιμασία τη ρομαντική ατμόσφαιρα του θεατρικού και κινηματογραφικού χώρου αφού κάθε αδέσποτο φτάρνισμα από τα γύρω καθίσματα θα βάζει σε προβληματισμούς το κοινό, ενώ στην υπόκλιση των ηθοποιών θα χειροκροτεί με αντισηπτικό και γάντια.
Απομένει να δούμε πότε και αν θα συνωστίζονται και πάλι οι επισκέπτες του Λούβρου μπροστά από τη Μόνα Λίζα, πότε και αν θα δούμε τον Joshua Bell (έναν από τους κορυφαίους βιολιστές στον κόσμο) να παίζει και πάλι στο μετρό της Ουάσιγκτον με το χειροποίητο Stradivari, το θέατρο της Επιδαύρου αν θα υποδεχθεί 10000 θεατές σε μία μόνο παράσταση, τους περίπου δύο εκατομμύρια επισκέπτες να περνούν και πάλι την πόρτα του μουσείου Ακρόπολις…
