Η Ιφιγένεια μας θυμίζει παλιές συνήθειες για τον ερχομό της νέας χρονιάς – Επιμέλεια: Μαρούλα Βέργου Γκαμπέση

΄Επαιρνε τους δρόμους έχοντας πάντα μαζί της χαρτί και μολύβι, για να κρατήσει τις πολύτιμες σημειώσεις στο τετράδιό της, διασώζοντας ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της Μακεδονικής παράδοσης. «Τα γραπτά μένουν» μας μηνύουν από παλιά όσοι ασχολήθηκαν με το γραπτό λόγο και την έρευνα για τα έθιμα του δωδεκαήμερου.

Ας δεχτούμε και ας καλωσορίσουμε ακόμη μια φορά, όσα η Ιφιγένεια Διδασκάλου η ακριβή μας λαογράφος, βάστηξε για τις πιο όμορφες ώρες, εκεί που η ελπίδα για μια καλύτερη ζωή γεννιέται ξανά με τον νεογέννητο Χριστό και τον καινούριο χρόνο, τον γεμάτο προσδοκίες, τριγυρίζοντας μαζί της, στα χωριά της Μακεδονίας, σε ώρες που ο παλιός χρόνος φεύγει και μεις έχουμε κιόλας ξεχάσει τα δύσκολα που μας έτυχαν…

Πρωτοχρονιάτικα στα χωριά μας οι νοικοκυρές δεν πιάνουν σκούπα στο χέρι τους. Την κρύβουν στο κελάρι πίσω από την πόρτα. Το πρωί της γιορτής, με το πρώτο που ακούν τις καμπάνες της εκκλησίας να χτυπούν χαρμόσυνα, κρύβουν στην τσέπη τους ένα ρόδι και πηγαίνουν καλοντυμένες στη λειτουργία. Με την επιστροφή τους στο σπίτι, σπάνε το ρόδι στη μέση της αυλής και εύχονται: «Χρόνια πολλά κι ευτυχισμένα. ΄Οσα τα σπειριά του ροδιού, τόσα πολλά και τ΄αγαθά του σπιτιού».

Στο μεσημεριανό τραπέζι ο νοικοκύρης του σπιτιού κόβει στα 4 τη βασιλόπιττα σταυροειδώς. Στην πίτα, σύμφωνα με την παράδοση, βάζουν ένα ασημένιο ή χρυσό νόμισμα. Στη Βλάστη Κοζάνης, όπως και σ΄ άλλα χωριά του Βοϊου, βάζουν κι ένα σταυρό καμωμένο από δυο ξυλαράκια δεμένα με κόκκινη κλωστή κι ένα ξυλαράκι διχαλωτό ή ένα δαχτυλίδι – κατά προτίμηση τη βέρα της μάνας. Ο σταυρός παριστάνει τη σταύρωση του Χριστού, τι διχαλωτό ξυλαράκι τον ΄Αη Γιάννη, το χρυσό νόμισμα την ευτυχία και το δαχτυλίδι αρραβώνα. Εκεί την πίτα την κόβει η νοικοκυρά του σπιτιού σε τόσα κομμάτια όσα είναι τα μέλη της οικογένειας με τη σειρά της ηλικίας. Κόβει όμως ένα κομμάτι και για τον ΄Αη Βασίλη κι ένα άλλο για το σπίτι.

Αν το χρυσό νόμισμα το βρεί ο νοικοκύρης, τότε ο καινούριος χρόνος θα φέρει ευτυχία σε όλο το σπίτι. Αν βρούν το Σταυρό και το διχαλωτό ξυλαράκι, τότε σίγουρα μέσα στο χρόνο θ΄ αρραβωνιαστούν.

Στο Δάσκιο της Πιερίας, εκτός από το ασημικό, βάζουν στην πίτα τους ένα μικρό «σάλουμα» – άχυρο σταριού – γούρι για τα ζωντανά τους κι ένα φύλλο από πουρνάρι για τα γιδοπρόβατα. Και για να δούν αν η καινούρια χρονιά θάναι καλή παίζουν τούτο το τυχερό παιχνίδι: Παίρνει η νοικοκυρά από τα παχνιά των ζώων ή από το αμπάρι του σπιτιού τόσα σπυριά σταριού, όσα και τα μέλη της οικογένειας. Σκουπίζει λίγο μέρος τη φωτιά στο τζάκι κι ένα – ένα σπυρί το ονοματίζει και το βάζει εκεί. Το πρώτο είναι της χρονιάς. Το σπυρί του σταριού από τη ζέστη φουσκώνει και πηδάει. ΄Αν λοιπόν πηδήσει προς τη φωτιά, η χρονιά θάναι καλή. Αν πηδήσει προς τα έξω δεν θα πάει καλά. ΄Όταν πηδήσει κατά την Ανατολή, θα είναι ξέρα, κατά τη Δύση η χρονιά θάναι βροχερή. Μετά το σπυρί της χρονιάς βάζει του νοικοκύρη και με τη σειρά όλων των άλλων. ΄Όταν τελειώσουν της φαμίλιας, αρχίζουν τα σπυριά σταριού για τα ζωντανά του σπιτιού κι έτσι περνάνε ώρες ολόκληρες με γέλια, χαρές και διάφορα σχόλια, ανάλογα με το πήδημα του κάθε σταριού. Το ίδιο παιχνίδι παίζουν και στην Δαμασκηνιά Κοζάνης.

Σε κάποια άλλα χωριά μας, αντί για σπυριά σταριού ρίχνουν στ΄ αναμμένο τζάκι ένα κλαδί πουρναριού και εύχονται: «όσα φύλλα και κλαριά, τόσα γρόσια και φλουριά».

Οι νοικοκυρές στα τσουκάλια τους δεν κρατούν νερό από τον παλιό χρόνο. Το χύνουν όλο και πάνε στη βρύση να φέρουν νερό του καινούριου χρόνου. Το θεωρούν όμως γρουσουζιά να μην «φιλέψουν» τη βρύση. Γι΄ αυτό προτού γεμίσουν τις στάμνες τους, αφήνουν στη βρύση καρύδια ή μύγδαλα, σύκα ή άλλα γλυκά.

΄Ολοι προσέχουν στα χωριά μας ποιος θα μπει πρώτος στο σπίτι τους, ποιος θα κάνει δηλαδή το «ποδαρικό». Προληπτικά λοιπόν βάζουν στην εξώπορτά τους στάχτη, ώστε πριν μπει μέσα στο σπίτι, όποιος κι αν είναι αυτός, να πατήσει στη στάχτη κι έτσι το κακό, που ίσως θάφερνε μαζί του, θα γίνει στάχτη…

Δεν έχει σημασία που πάψαμε να πιστεύουμε στα παραμύθια της ζωής. Η πιο βαθιά αλήθεια είναι πως κάθε χρόνο περιμένουμε αυτόν τον χαμογελαστό άγιο, που έρχεται από την Καισάρεια. Ξαγρυπνούμε για την υποδοχή του. Βγαίνουμε στη γειτονιά και τραγουδούμε:

«΄Αγιος Βασίλης έρχεται απο την Καισαρεία».

Προετοιμάζουμε από μέρες την υποδοχή του και στολίζουμε γιορτινά το σπίτι μας. Ξέρουμε πως δεν θα λαθέψει την πόρτα μας κι ας περάσει από βουνά, από θάλασσες και ποτάμια. Δεν θα κουραστεί και θάρθει ν΄ ανοίξει την πόρτα μας και την πόρτα του καινούριου χρόνου. ΄Ερχεται και μας μοιράζει – Κροίσος αυτός της χαράς- μέσα από το σακκούλι του τα δώρα. Για τον καθένα μας κι από ένα δώρο, για κάθε άνθρωπο κι ένας ΄Αγιο-Βασίλης, ένας ΄Αγιο – Βασίλης για όλους τους ανθρώπους.

Κάθε τέτοια μέρα η ζωή μας αφήνει να πάρουμε από την ευεργετική του επίδραση, από την ευδαιμονία του, άλλος πιο πολύ, άλλος πιο λίγο, το μερτικό του. ΄Ισως να μη μας φτάνει, ίσως να μην είναι μεγάλο, είναι ωστόσο πηγή χαράς, ελπίδα, πλήρωση. Είναι μια χαρμόσυνη διακοπή στην οδοιπορία μας, ένα διάλειμμα που το αποζητάμε από την ένταση της αγωνίας μας και του άγχους. Είναι η μέρα που ενσαρκώνεται η Ειρήνη και η Αγάπη. Μια θρησκεία με δυο λέξεις. Κι είναι ακόμα όλες αυτές οι όμορφες αγαπημένες μας συνήθειες, τα χαμόγελα και οι ευχές, τα λουλούδια και τα αισθήματα, όλα μαζί φωτισμένα από τον άγιο, που φέρνουν τον άνθρωπο κοντά στον άνθρωπο, με την καλοσύνη και την αγάπη.

΄Ερχεται κάθε χρόνο τούτος ο ΄Αγιος Βασίλης, μα, όσο κι αν το ξέρουμε από πέρσι, από πάντα, τον καρτερούμε με χίλιους παλμούς στην καρδιά, αποσταμένοι ή μετανιωμένοι, τον περιμένουμε. Λαοί τον περιμένουν ακολουθώντας όλοι την παράδοση, την ίδια μέρα κάθε χρόνο, κι όλοι τραγουδούν μια παγκόσμια συναυλία:

Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά

κι αρχή καλός μας χρόνος…

Το ίδιο αίτημα μας δένει πάντα μαζί του: μια νοσταλγική επιστροφή στις ρίζες της αλήθειας, στις ρίζες της χαράς!

ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΥ

Προηγούμενο Άρθρο

Κλειστοί την Τετάρτη 8-1-2020, ο βρεφικός και οι παιδικοί σταθμοί του Δήμου Άργους Ορεστικού

Επόμενο Άρθρο

Ολυμπία Τελιγιορίδου: Η ΝΔ κλείνει και την κλειστή νοσηλεία στο ΚΕΦΙΑΠ Άργους Ορεστικού

Τελευταία από Παράδοση